Doorgaan naar hoofdcontent

Recensie: "Doordacht essay"

Tzum, recensie De Klimaatparadox, boekbespreking Peter van Druenen,
(door André Keikes)
Moeten technologie en innovatie het zwaartepunt vormen bij de aanpak van het klimaatprobleem of zijn we zelf het probleem en moeten we dáár dus wat aan doen? Historicus Peter van Druenen schreef in de reeks Cossee Essay De klimaatparadox. Met die term bedoelt hij dat we met het nemen van maatregelen die de klimaatverandering helpen tegengaan de mensheid willen redden, die juist zelf de grootste bedreiging voor het klimaat op aarde is.

De mens als blinde vlek

Onderzoekers die willen weten waar we met z’n allen naar toegaan, trekken graag bestaande ontwikkelingen door, om uit te komen bij een punt waarop er problemen ontstaan. Daarover kunnen ze dan hun zorg uitspreken, waarna de maatschappelijke discussie hopelijk losbarst. Volgens Van Druenen hebben we echter een blinde vlek, en dat is de mens zelf. Pleiten voor niet-ingrijpen bij humanitaire rampen, bij terreur of militaire conflicten, ruim baan geven aan euthanasie en zelfdoding en een rem zetten op levensreddende medische behandelingen kunnen begrijpelijkerwijs niet snel op instemming, laat staan sympathie rekenen. Toch moet er wel iets gedaan worden, in de eerste plaats meer nagedacht worden over de exponentiële groei van de wereldbevolking. Daar niet over na willen denken, omdat het zo ongerieflijk klinkt – het ligt niet in de menselijke aard om de eigen soort in te perken –, is feitelijk wegkijken van de mogelijkheid om juist heel veel mensenlevens te redden, die anders, door de klimaatgevolgen, verloren zullen gaan.

Pragmatische kijk op het klimaatvraagstuk

Van Druenen komt in zijn essay uit bij een pragmatische kijk op het klimaatvraagstuk. Hij wil niet nu al zo veel mogelijk geld besteden aan het ‘schoner maken’ van onze leefomgeving, maar eerst investeren in het ‘droog houden’ van de plekken waar we leven, dus ons wapenen tegen de stijging van de zeespiegel, om pas daarna aan de ‘grote schoonmaak’ te beginnen, lees de aanschaf van led-lampen en windmolens. Waarmee hij impliciet aangeeft dat we veel te laat onder ogen hebben willen zien hoe slecht we ervoor staan.

Rapport van de Club van Rome

Van Druenens doordachte essay begint met het in 1968 tot veel rumoer leidende Rapport van de Club van Rome, waarin voor het eerst aandacht werd gevraagd voor de gevaren van overbevolking, tekortschietende voedselproductie, uitputting van natuurlijke hulpbronnen en vervuiling. De leden van de Club wilden, met wetenschappelijk goed onderbouwde rapporten, politiek en maatschappij onder druk zetten om verregaande maatregelen te nemen. Wereldwijd werden er 12 miljoen exemplaren van het boek  verkocht, maar terugblikkend zijn de resultaten, ondanks heel veel debat, teleurstellend geweest. Latere berekeningen van de in het rapport aan de orde gestelde kwesties, gaven zelfs aan dat de gezondheid van de aarde alleen maar verder verslechterd is.
Vermoedelijk is de gekmakende stroperigheid bij de aanpak van het vraagstuk niet in de laatste plaats te wijten aan de onoverzichtelijkheid ervan. En het is ook moeilijk: hoe breng je gestage, wereldomvattende processen zo onder woorden dat beleidsmakers en publiek nog kunnen begrijpen wat er speelt. We hebben niet meer voldoende aan één aardbol, kun je dan zeggen, maar ook dat blijft een abstract verhaal. Misschien is Van Druenens insteek daarom wel de meest effectieve: puur pragmatisme. De cijfers en statistieken enerzijds en de praktijk anderzijds voorlopig maar een beetje uit elkaar houden, om zo de verstaanbaarheid te behouden. Beleidsmakers nemen uiteraard wel kennis van de wetenschappelijke inzichten, maar richten zich in de eerste plaats op de uitvoerbaarheid van maatregelen.

Internet

De klimaatparadox gaat niet op alle thema’s die in het Rapport van de Club van Rome aan de orde werden gesteld even diep in, maar is toegespitst op overbevolking als moeder aller dilemma’s. En laat nu juist dat thema vrijwel ontbreken in het politieke en maatschappelijke debat. Hoe is dat te verklaren, vraagt Van Druenen zich af:
[…] waren er wetenschappelijke inzichten die dit onderbouwden, is het gewoon vergeten of werd het, in een wereld waarin de overleving van het individu meer prioriteit heeft gekregen dan het overleven van de soort, steeds vaker als een ongemakkelijke waarheid ervaren?
Voor de goede orde, Van Druenen heeft het in zijn essay niet over groeperingen die graag roepen dat het ‘te vol’ wordt. Dat is een heel andere, en ook meer ideologisch bepaalde, discussie. Hij heeft het over de overlevingskansen van de aarde en de menselijke soort. Zo schrijft hij onder meer dat als het aantal mensen dat via een smartphone toegang tot internet heeft met een kwart zou toenemen, de wereldwijde energiebehoefte niet meer te bevredigen is. Wat meteen aangeeft dat inzichten steeds opnieuw bijsturing vereisen. Ook het Rapport van de Club van Rome bood maar een tijdelijke impressie, aangezien internet en smartphones destijds nog niet bestonden.

China

Dat dergelijke vraagstukken buitengewoon gecompliceerd zijn, illustreert Van Druenen aan de hand van het voorbeeld China, waar zelfs de in ons deel van de wereld volstrekt ondenkbare éénkindpolitiek weinig anders heeft opgeleverd dan nieuwe demografische dilemma’s. Statistisch zou het beleid binnen enkele generaties tot een halvering van de bevolking hebben moeten leiden, maar ondanks een getemperd groeicijfer, nam de Chinese bevolking tussen 1980 en 2015 fors toe. En met de hogere welvaart en levensverwachting van die toenemende bevolking, is er ook sprake van een snel vermeerderende CO2-uitstoot.

Malthus

Nergens, zo stelt Van Druenen vast, is echter steun te verwachten voor beleid dat verder gaat dan geboortebeperking. Dat is nu zo, dat was vroeger zo. Thomas Robert Malthus, een Brits wiskundige en dominee, die in 1798 al denkbeelden in die richting publiceerde, werd met hoon overladen. Maar hoezeer er ook kritiek denkbaar is op verschillende van zijn standpunten, hij dacht er in ieder geval over na. Vergelijkbare weerstand ondervond in 1971 Dennis L. Meadows, die een deelonderzoek uitvoerde in opdracht van de Club van Rome. Het brengt Van Druenen dus tot de term klimaatparadox: we willen medemenselijk zijn tegen elke prijs, met als dreigend gevolg de ondergang van ons allen.

André Keikes
Peter van Druenen – De klimaatparadox, Cossee, Amsterdam, 128 blz., € 15

Zie ook de website van Tzum: https://www.tzum.info/2018/11/recensie-peter-van-druenen-de-klimaatparadox/

Reacties

Populaire posts van deze blog

Recensie: "Enkele gedachten bij De Klimaatparadox van Peter van Druenen"

Jos Rampart. Ook het lezen van een dun boekje kan lang duren. Bij mij was de oorzaak daarvan dat ik het steeds op een andere plek legde om voorrang te verlenen aan andere literatuur of lectuur, zoals de dagelijkse kranten en reisgidsen over Berlijn, Düsseldorf en Bonn.

Peter heeft zijn handtekening er al in geplaatst op 6 september 2018 bij de presentatie van het werkje en nu, 12 november 2018 kan ik pas melden dat ik het helemaal heb gelezen. Ik heb het met veel belangstelling gelezen. De onderwerpen klimaat en overbevolking hadden niet bepaald mijn belangstelling, maar door het lezen van de studie van Peter, hebben die wel mijn belangstelling gekregen. Ook ik heb ooit het Aulaboekje aangeschaft over het Rapport van de Club van Rome. De grenzen aan de groei. Misschien heb ik niet de eerste druk gekocht maar een herdruk in 1973. Waarom ik het boekje heb aangeschaft, weet ik niet meer en wat ik ermee gedaan heb ook niet. Ik was toen 23 jaar.

Dat de wereldbevolking per jaar met 83 miljo…

Persbericht: ‘De Klimaatparadox’ geeft antwoorden die (nog) niet in de krant staan

Toeval of niet: nog geen twee weken na de verschijning van het opzienbarende essay De Klimaatparadox van Peter van Druenen strijden twee nieuwsfeiten om de aandacht: de sterkere stijging van de zeespiegel en de snellere groei van de Nederlandse bevolking. Het laatste haalde gisteren zelfs de Algemene Politieke Beschouwingen in de Tweede Kamer. Wat opviel: de twee problemen werden direct geprojecteerd op de Nederlandse situatie en versmald tot de oplossingsrichtingen waarover we het al jaren hebben: de zee kan worden tegengehouden met hogere dijken en de overbevolking door iets te doen aan de immigratie. Nergens werd een verband gelegd tussen beide problemen. Nergens ook werd iets gezegd over de oorzaken. Nergens had iemand het over de wereld buiten Nederland.

In De Klimaatparadox doet historicus Peter van Druenen dit wél. De wereldwijde bevolkingsgroei, die vooral wordt veroorzaakt door de snel stijgende gemiddelde leeftijd, is een thema dat nauwelijks nog aan de orde komt. In comb…

Een opzienbarende bijdrage aan het klimaatdebat, voor gelovigen én sceptici

De klimaatparadox' beschrijft de dilemma's in de wereldwijde ontwikkeling: de complicaties die optreden bij een (groeiende) welvaart en de klimaateffecten ervan. Het boek begint met het Rapport van de Club van Rome. Hierin wordt aangegeven dat overbevolking een hoofdoorzaak is van klimaatproblemen. Maar bevolkingsgroei remmen is een ethische kwestie. Zo ook het beperken van welvaart, mensen met mobiele telefoons, mobiliteit en andere veroorzakers van klimaatproblemen.

Nu – 46 jaar later – is er nog relatief weinig bereikt, maar wel meer bestudeerd. Een grote schaarste is 'de bereidheid van mensen om naar elkaar te luisteren en hun eigen gelijk op de tweede plaats te zetten'. Dit maakt dat dit boek klimaatbeheersing breder trekt en ook de gedragskant en de bereidheid om oplossingen te realiseren erbij betrekt.

Het boek benadert de klimaatdiscussie vanuit de historische context. Gericht op beslissers in klimaatvraagstukken en iedereen die er belangstelling voor heef…